Ergonomische klachten voorkomen begint bij de ontwerpfase

Een werknemer die dagelijks zware platen tilt of urenlang in dezelfde houding werkt, loopt risico op lichamelijke klachten. Maar wie draagt daarvoor de verantwoordelijkheid? Volgens Roeland Motmans van ergonomievereniging VerV ligt die in de eerste plaats bij de werkgever. Ergonomie begint immers niet bij het aanleren van een correcte werkhouding, maar al bij het ontwerp en de aankoop van machines en productielijnen.

Zwaar werk hoort erbij?

Tillen, repetitief werken en langdurig rechtstaan zijn dagelijkse realiteit in veel metaalverwerkende bedrijven. Denk aan het verplaatsen van zware metalen platen, het assembleren van onderdelen of het uitvoeren van repetitieve las- en montagewerken. Volgens Motmans zijn daarbij vier risicofactoren bepalend voor de fysieke belasting, namelijk de duur, intensiteit, werkhouding en omstandigheden waarin het werk wordt uitgevoerd.

"In een klimaat van kosten- en concurrentiedruk staan bedrijven niet te popelen om werkprocessen volledig anders te organiseren"

Toch wordt die belasting nog als de normaalste zaak van de wereld beschouwd. "Het tillen van zware stukken wordt gezien als iets wat nu eenmaal bij de sector hoort", vertelt Motmans. "En in een klimaat van kosten- en concurrentiedruk telt elke euro, waardoor bedrijven niet staan te popelen om werkprocessen volledig anders te organiseren of te investeren in ergonomische hulpmiddelen."

Ergonomie begint op de tekentafel

Volgens Motmans wordt ergonomie nog te vaak aangepakt wanneer werknemers al klachten hebben of een werkpost lichamelijke problemen veroorzaakt. Nochtans kunnen veel risico's al tijdens het ontwerp worden beperkt.

"Ergonomie is in de eerste plaats een ontwerpdiscipline. Bij de aankoop van een machine of de inrichting van een nieuwe productielijn moet daarom al worden nagedacht over de fysieke belasting die het werk met zich kan meebrengen", stelt Motmans.

Bedrijven kunnen bijvoorbeeld verschillende ontwerpen vooraf vergelijken en zelfs testen met eenvoudige proefopstellingen. Om die oefening toegankelijker te maken ontwikkelde VerV de online tool 'Ergoscore'. Die begeleidt bedrijven en preventieadviseurs stap voor stap bij het beoordelen van ergonomische risico's, ook zonder uitgebreide voorkennis.

Door vooral preventieadviseurs daarbij te betrekken, wordt sneller duidelijk welke handelingen belastend zijn en waar verbeteringen mogelijk zijn. Zo kunnen ergonomische problemen worden voorkomen voordat een werkpost daadwerkelijk in gebruik wordt genomen.

"De werkgever speelt daarin een belangrijke rol", verduidelijkt Motmans. Sinds de vernieuwde Belgische ergonomiewetgeving van 2024 moet hij ook bij het ontwerp en bij aanpassingen van werkposten rekening houden met ergonomische risico's. Motmans verwijst daarbij naar de procedure van de drie groene lichten, waarbij preventie wordt beoordeeld bij de bestelling, levering en indienststelling van arbeidsmiddelen. 

Die aanpak vraagt aanvankelijk misschien meer voorbereiding, maar kan achteraf tijdrovende aanpassingen, lichamelijke klachten en bijkomende kosten vermijden. Bovendien gaat ergonomie niet uitsluitend over gezondheid, maar ook over kwaliteit en productie-efficiëntie.

Lichamelijke klachten blijven hoog

Dat preventie belangrijk blijft, blijkt ook uit de cijfers die Motmans aanhaalt. Volgens Belgisch onderzoek rapporteerde 79% van de werknemers het afgelopen jaar regelmatig lichamelijke klachten, onder meer aan de rug, nek, schouders of ledematen.

Niet al die klachten zijn noodzakelijk door het werk veroorzaakt, maar toch onderstrepen de cijfers volgens Motmans het belang van een grondige analyse van de werkgebonden risicofactoren. 

Voor metaalbedrijven brengt dat bijkomende uitdagingen met zich mee. Werknemers die na een periode van fysieke klachten terugkeren, kunnen vaak niet onmiddellijk opnieuw dezelfde zware taken uitvoeren. Tijdelijk aangepast werk en voldoende afwisseling tussen lichte en zware werkzaamheden kunnen helpen om die terugkeer geleidelijk op te bouwen.

Daarvoor moeten bedrijven wel voldoende verschillende taken voorzien en werknemers breder opleiden. Het is immers niet de bedoeling dat collega's voortdurend alle zware werkzaamheden overnemen en daardoor zelf overbelast raken.

Automatisering als oplossing?

Ook in de metaalsector biedt automatisering kansen om de fysieke belasting te verminderen. Robots kunnen vandaag al repetitieve bewegingen of handelingen met hoge krachten overnemen. En volgens Motmans kunnen artificiële intelligentie en nieuwe technologieën die mogelijkheden verder uitbreiden. "De grootste invloed op ergonomie zal mogelijks niet van de ergonomen zelf komen, maar van de ingenieurs die bezig zijn met automatisering."

Vooral in productieomgevingen met veel variatie ziet hij kansen. Waar traditionele robots vooral geschikt zijn voor telkens dezelfde beweging, kan AI helpen om wisselende onderdelen te herkennen en de bewegingen of grijpkracht daarop af te stemmen. Daardoor kunnen ook minder gestandaardiseerde taken in aanmerking komen voor automatisering.

"Wanneer automatisering faalt, wordt de tussenkomst van de mens net belangrijker en complexer"

Toch waarschuwt Motmans voor de zogenaamde automatiseringsparadox. "Naarmate machines meer taken overnemen, oefenen werknemers die handelingen zelf minder uit. Wanneer de automatisering vervolgens faalt, wordt hun tussenkomst net belangrijker en complexer", besluit hij. 

Voorkomen blijft beter dan aanpassen

Volgens Motmans zal de verdere ontwikkeling van robots en AI de komende jaren een belangrijke invloed hebben op ergonomie in productiebedrijven. Ook technieken zoals computer vision, waarbij camerabeelden worden gebruikt om werkhoudingen digitaal te analyseren, kunnen risicoanalyses nauwkeuriger en toegankelijker maken.

De belangrijkste boodschap voor metaalbedrijven blijft daarom dat ergonomie geen correctie achteraf mag zijn. Maar door werknemers, preventieadviseurs en digitale technieken vanaf het ontwerp te betrekken, kunnen werkgevers fysieke belasting bij de bron aanpakken. Dat helpt niet alleen lichamelijke klachten voorkomen, maar kan ook bijdragen aan efficiëntere productie en werknemers die langer gezond aan het werk blijven.

Oktober, Maand van de Ergonomie

Oktober is naar jaarlijkse traditie de Maand van de Ergonomie. VerV vraagt dit jaar (2026) aandacht voor zowel fysieke overbelasting als onderbelasting. Waar werknemers in de industrie vaak zwaar lichamelijk werk verrichten, bewegen kantoorwerknemers doorgaans te weinig. De hele dag zitten en weinig bewegen, is dus ook geen goed idee.

Om die problematiek zichtbaarder te maken, zette VerV de 10-10-10-campagne op. Om 10 uur, 10 minuten bewegen. Daarnaast organiseert de vereniging verschillende webinars en het jaarlijkse Ergonomiecongres op 20 oktober, waar ook ergonomie in de industrie en nieuwe technologieën aan bod komen.